X
تبلیغات
اثر ماندگار

اثر ماندگار
علمی- پژوهشی 
قالب وبلاگ
لینک دوستان

مقدمه
فعّال بودن دانش‌آموزان دوره­ی ابتدایی در امر یادگیری، آنان را در مسیری از حرکت و فعّالیّت قرار می‌دهد که موافق طبع کودکانه آن‌هاست. دانش­آموزان ضمن این فعّالیّت‌ها با مشکلاتی مواجه می‌شوند و ناچار خواهند بود که در جهت رفع این مشکل، احساس مسئولیت کرده، مراحل پیشرفت کارها را بررسی نمایند و راه­کارهای تازه و خلّاقی را تجربه کنند که این امر موجب یادگیری آنان در درس مورد نظر می‌شود. مفاهیم ریاضی، یکی از اثربخش ترین و کارآمد ترین مواد درسی می‌باشد. به طوری که مبینی(1380) به نقل از  ریچارد کورانت، در این زمینه می‌گوید: «ریاضیات یکی از عالی ترین تراوش‌های اندیشه ی آدمی است که منعکس کننده­ی اراده­ی انسان و نشان دهنده­ی سیر عقل و برهان و هم­چنین بیان کننده­ی میزان علاقه­ی بشر به کمال و زیبایی است.» نقش بنیادی علم ریاضی در پیشبرد سایر علوم و فنون نیز مورد پذیرش همگان است، به طوری که نرسیدن به هدف‌های آموزشی در زمینه­ی ریاضی موجب ضعف ، ناتوانی و دست نیافتن به اهداف مربوط به پیشرفت علوم و فنون دیگر خواهد بود.( بر این اساس، عنوان اقدام پژوهی حاضر این است: « راه­کار­های افزایش علاقه­مندی دانش­آموزان پایه دوم دبستان تربیت اسلامی به درس ریاضی و  انجام فعالیت­های عملکردی آن » و هدف اصلی آن، ایجاد انگیزه و افزایش علاقه در دانش‌آموزان یاد شده نسبت به درس ریاضی و انجام فعالیت های عملکردی آن و پیشرفت فراگیران در آزمون های مداد-کاغذی درس مورد نظر می باشد. از سوی دیگر، این تحقیق در پی آن بود تا علاوه بر افزایش علاقه‌مندی دانش‌آموزان پایه دوم دبستان دخترانه تربیت اسلامی شهر قم به درس ریاضی، میزان مهارت آنان را نیز در انجام آزمون‌های عملکردی و فعالیت‌های خارج از مدرسه، ارتقا بخشد. هم چنین سعی بر آن داشت تا میزان کاربرد مفاهیم ریاضی را در زندگی روزمره ی فراگیران افزایش داده، و به دلیل تلفیق درس یادشده با سایر دروس، موفقیت دانش‌آموزان در یادگیری درس­های دیگر (فارسی، علوم، هنر و غیره) را نیز امکان پذیر سازد.  

 بیان مسأله اینجانب اعظم زارع با میزان تحصیلات ... و ... سال سابقه ی خدمت، در سال تحصیلی89-90 با سمت آموزگار، در پایه دوم دبستان دخترانه ... واقع در ناحیه 2 قم، مشغول به انجام وظیفه بودم. خانواده‌های دانش‌آموزان از نظر اقتصادی و فرهنگی و هم­چنین میزان سواد، در وضعیت نسبتاً خوبی قرار داشتند. بر این اساس، دانش‌آموزان کلاس اینجانب نیز با فراوانی 26 نفر، از این قاعده مستثنی نبوده و دارای وضعیت خانوادگی مشابه با دیگر دانش‌آموزان این آموزشگاه بودند.

 اما، آنچه ذهن اقدام‌پژوه را به خود مشغول کرده بود ، به شرح زیر است: در اوایل سال تحصیلی یاد شده، همواره رفتار دانش‌آموزان در زنگ ریاضی، توجه مرا به خود جلب می­کرد. بدان معنا که در این زنگ، شاهد چهره­های درهم رفته و بی حوصله­ی آنان بودم. بعضی از دانش آموزان در این زنگ با یکدیگر صحبت می­کردند، برخی از آن ها بی مورد اجازه­ی بیرون رفتن از کلاس را می­گرفتند، چند تا از دانش­آموزان سرشان را روی میز خود گذاشته چرت می زدند یا سر مدادشان را می جویدند. گاهی اوقات کتاب ریاضی­شان را نمی­آوردند و هنگام انجام تمرین­ها، دائم در کلاس راه می­رفتند. در واقع آن چه بیش از هر چیز مرا متعجّب می‌کرد، کم­تحرکی و بی­توجهی آنان نسبت به درس ریاضی بود، زیرا آن­ها در زنگ‌های دیگر فعال و پر­تحرّک بودند و برای انجام دادن فعالیّت‌های مربوط به درس­های دیگر میل و رغبت زیادی از خود نشان ‌داده و فعالیت­های مورد نظر را به خوبی، کامل و تمیز انجام می­دادند، اما  درکلاس ریاضی علاوه بر این که غیر­فعال بودند، تکالیف و فعالیت­های مربوطه را نیز کامل و مرتب انجام نمی دادند!  زمانی که فعالیت­های عملکردی ارائه می­شد تا انجام دهند، مشاهده می­کردم که بی­حوصله، بی­دقت و نامرتب انجام می دهند. از این که آن‌ها این قدر نسبت به درس ریاضی بی­توجه بودند، متأثر می‌شدم. احساس می­کردم حتماً مشکلی هست که به درس مورد­ نظر   بی­اعتنا هستند، به همین دلیل توجهم به این مسأله بیش­تر جلب شد.

بنابراین، در تحقیق حاضر که از نوع  پژوهش در عمل بوده است، در پی آن بودم تا با استفاده از ابزار معتبر علمی به جمع آوری داده‌ها­ی لازم با هدف شناسایی عوامل مؤثر بر ایجاد مسأله و دست­یابی به راه­حل‌های مورد نیاز برای حل آن پرداخته، تا پس از انتخاب و اعتبار بخشی مناسب، به اجرای آن‌ها بپردازم.

توصیف وضع موجود ( شواهد 1) سیف اللهی(1384) معتقد است، توصیف وضع موجود یا شواهد 1، بخش مهمی از بیان مسأله است که به تبیین و توصیف وضع موجود از نظر محقق می پردازد که بیانگر وضع نامطلوبی است. بر این اساس، به منظور مشخص کردن مسأله ی ذکر شده، در اوایل سال تحصیلی89-90جهت گردآوری داده‌ها، از شاخص‌های کیفی و کمّی استفاده نمودم.  

      الف. شاخص‌های کیفی وضع موجود      

      به منظور آگاهی بیش­تر از میزان علاقه­ی دانش­آموزان نسبت به درس ریاضی، دفترچه­ای به نام ثبت فعالیت‌های ریاضی تهیه نموده و هر ورق آن را به دانش­آموزی اختصاص دادم و هنگامی که دانش‌آموزان فعالیت‌های مختلف گروهی و فردی در کلاس انجام می‌دادند، با دقت، رفتار آنان را مشاهده نموده و یادداشت می‌کردم. بعد از دو ماه و چند روز:

با مشاهده­ی فعالیت‌های دانش‌آموزانم در زنگ ریاضی و بررسی یادداشت‌های روزانه­­ پژوهشی خود، چنین دریافتم:دانش‌آموزان برای شرکت در فعالیت‌های گروهی مربوط به درس ریاضی از خود رغبتی نشان نمی‌دادند. در انجام تمرین‌های ریاضی دقّت کافی را نداشتند. در انجام فعالیت‌های عملکردی درس ریاضی، با دوستان خود همکاری نمی کردند. در تمیز نگه­داشتن کتاب ریاضی چندان کوشا نبودند. به وسایل کمک آموزشی هنگام تدریس ریاضی توجه نداشتند.

 

ب. شاخص‌های کمّی وضع موجود برای تعیین وضع موجود از اعداد و ارقام نیز استفاده شد که در این قسمت در قالب شاخص‌های کمّی به شرح زیر ارائه می‌گردد: با استفاده از روش مشاهده ی متمرکز به بررسی نتایج آزمون مداد – کاغذی درس ریاضی در اواخر آذر ماه پرداختم. نتایج به دست آمده چنین بود: جدول و نمودار شماره 1 نشان می‌دهد که فقط2 نفر از کل دانش­آموزان، همه ی سؤالات آزمون ریاضی آذر ماه را، صحیح و کامل انجام داده بودند! 3 نفر در حد بسیار خوب و 4 نفر در حد خوب، پاسخ داده، 13 نفر در حد متوسط و 4 نفر ضعیف بودند. متأسفانه، بعد از 3 ماه که از سال تحصیلی می گذشت و با توجه به تمرینات زیادی که در کلاس انجام می شد، این امر قابل قبول به نظر نمی‌رسید.  

گردآوری داده‌ها جهت شناسایی عوامل مؤثر در ایجاد بی‌علاقه‌گی دانش‌آموزان نسبت به درس ریاضی 

      با توجه به این­که، پرسش­نامه یکی از ابزار رایج برای کسب داده‌های تحقیق است. به همین منظور پرسش نامه­ای با این سؤال تنظیم نموده: «به نظرشما چرا اغلب دانش‌آموزان نسبت به درس ریاضی بی­علاقه­اند؟» و در اختیار26 نفر از اولیای دانش‌آموزان و19 نفر آموزگاران شاغل در آموزشگاه که 3 نفر از آنان، آموزگاران سال گذشته بودند، قرار دادم.(پیوست شماره31) بعد از چند روز، پرسش­­نامه‌ها را جمع آوری و پاسخ‌ها را بررسی کردم. (برخی از پاسخ‌ها مشترک و تکراری بود) هم چنین، جهت نظرسنجی از دانش‌آموزان در مورد علت بی­علاقه­گی آنان به درس ریاضی سؤالات زیر را تنظیم کرده و در زمان‌های مناسب از آنان می‌پرسیدم. چرا بعضی از دانش‌آموزان به درس ریاضی علاقه ندارند؟ چرا بعضی از دانش‌آموزان به انجام فعالیت ریاضی بی­علاقه­اند؟ هم­چنین، با مطالعه­ی کتاب‌های مختلف، دلایل بی‌علاقه‌گی دانش‌آموزان نسبت به درس ریاضی را چنین  دریافتم، که اولاً: نوع و روش تدریس برخی از آموزگاران در درس ریاضی متناسب با هدف درس نیست. ثانیاً: عدم دقّت و توجّه دانش‌آموزان به درس ریاضی، منجر به ناتوانی آنان در انجام تکالیف می‌شود، ثالثاً: عدم آشنایی فراگیران با کاربرد مفاهیم ریاضی در زندگی روزمره، میزان رغبت و علاقه­ی آنان را به درس یادشده کاهش می دهد. ( نام برخی ازکتاب‌ها در فهرست منابع و مأخذ ذکر شده است.) با تجزیه­و ­تحلیل­و ­تفسیر داده‌ها جهت شناسایی عوامل موثر بر ایجاد بی‌علاقه‌گی دانش‌آموزان به درس ریاضی پس از جمع آوری پاسخ‌های اولیا و همکاران به سؤالات پرسش­نامه، بررسی پاسخ دانش‌آموزان به سؤالات مصاحبه، تبادل نظر با مدیر، معاونین و آموزگاران کلاس اول و پیش­دبستانی آنان، به تجزیه و تحلیل و تفسیر پاسخ­ها پرداخته و دریافتم که عوامل مؤثر در ایجاد بی‌علاقه‌گی دانش‌آموزان نسبت به درس ریاضی به ترتیب اولویت به شرح زیر بود: 1. با نشاط نبودن فضای کلاس ریاضی(11 نفر)؛ 2. فراموش شدن بعضی از مفاهیم ریاضی(10 نفر)؛ 3. مشکل بودن درس ریاضی(عدم نگرش مثبت دانش­آموزان نسبت به یادگیری درس ریاضی)(10 نفر)؛ 4. عدم آگاهی اغلب اولیا از وضعیت فعالیت ریاضی فرزندشان در کلاس(7 نفر)؛ 5. ضعف شاگردان در یادگیری مفاهیم پیش­نیاز(6 نفر)؛ 6. وقت گیر بودن انجام تکالیف ریاضی(6 نفر)؛ 7. عدم آشنایی فراگیران با کاربرد مفاهیم ریاضی در زندگی روزمره(5 نفر)؛ 8. عدم توجّه برخی از آموزگاران به تفاوت‌های فردی و ارائه­ی تکالیف یکسان به دانش‌آموزان(5 نفر)؛ 9. جذاب نبودن وسایل کمک آموزشی(5 نفر)؛ 10. یکنواخت بودن روش تدریس برخی از آموزگاران(5 نفر)؛ 11.  چیدمان نامناسب میز و نیمکت های کلاس(3 نفر). هم چنین با بررسی مطالب به دست آمده از طریق مطالعه ی منابع گوناگون، دریافتم که عدم دقّت و توجّه بعضی از دانش­آموزان هنگام تدریس مفاهیم ریاضی، منجر به ناتوانی آنان در انجام تکالیف و فعالیت­های درس مورد نظر شده، در نهایت موجب بی­علاقه­گی آنان نیز می شود.

      گرد آوری داده‌ها جهت ارائه راه­حل‌ها  سیف اللهی(1384) بر این باور است که گردآوری داده­ها و اطلاعات، مرحله­ای از اقدام پژوهی است که در آن، محقق جهت پیدا کردن یک یا چند راه­حل، با هدف تبدیل وضع موجود به وضع مطلوب تلاش می­کند. بنابراین، پس از شناسایی عوامل مؤثر در ایجاد بی‌علاقه‌گی دانش‌آموزان نسبت به درس ریاضی، در پی آن بودم تا با استفاده از روش‌های گوناگون، ضمن برطرف نمودن عوامل ایجاد کننده­ی مسأله، در جهت افزایش علاقه‌مندی دانش‌آموزان یاد شده به درس ریاضی و فعالیّت‌های آن نیز گام مؤثری بردارم. بر این اساس، به منظور دست یابی به راه­کارهایی برای حل‌مسأله، مجدداً به جمع­آوری داده‌ها و اطلاعات، با استفاده از روش‌های علمی پرداختم که توضیح آن بدین شرح می‌باشد:

الف. مصاحبه  به منظور کسب اطلاعات مفید­تر، چند سؤال را تنظیم کرده و در زنگ‌های مختلف که وقت آزاد داشتیم، از دانش‌آموزان می‌پرسیدم، سؤالات چنین بود: 1.      به نظر شما با چه روش‌هایی می‌توانیم کلاس ریاضی را با نشاط کنیم؟ 2.      چگونه می‌توانیم یادگیری درس ریاضی را ساده و آسان کنیم؟   چند نمونه از پاسخ دانش‌آموزان، چنین بود: استفاده از تصاویر زیبای مرتبط با مفهوم درس ریاضی و استفاده از شعر در تدریس . ب. مشاهده        به لحاظ حضور در کلاس همکاران و ارتباط مستقیم با دانش‌آموزان و محیط پیرامون آن‌ها، برخی از اطّلاعات خود را، از طریق مشاهده به دست آوردم. بدین طریق که در زنگ‌های ورزش، که مربی داشتیم و وقت من آزاد بود، با همکارانم در پایه‌های مختلف هماهنگ می‌کردم و به کلاس آن‌ها می‌رفتم و روش تدریس ایشان و فعالیت دانش‌آموزان را مشاهده نموده و نکاتی که به نظرم، منجر به ایجاد علاقه‌مندی دانش‌آموزان نسبت به درس ریاضی می‌شد، را یادداشت می‌کردم، مانند: استفاده از روش ایفای نقش توسط دانش‌آموزان و ارزش­یابی تشخیصی جهت تعیین نقطه ی شروع تدریس.

ج. پرسش نامه­        با توجه به این که، پرسش­نامه­ی باز­پاسخ به پاسخ­دهنده اجازه می‌دهد تا به ابراز دامنه­ی گسترده­تری از نظرات خود بپردازد. به منظور نظر­خواهی از اولیا، برای کسب راه­حل‌های مناسب جهت حل مسأله، پرسش­نامه­­ای که شامل سؤالات زیر بود، را تنظیم نموده،(پیوست شماره 32) سپس در اختیار تمامی اولیا­ی دانش‌آموزان (26 نفر)  قرار دادم تا نظرات خود را در آن مکتوب نمایند. سؤالات بدین گونه بود: 1.      به نظر شما با چه روش‌هایی می‌توانیم کلاس ریاضی با نشاط و شاداب داشته باشیم؟ 2.      جهت آگاهی از وضعیت درس ریاضی فرزندتان چه روش‌هایی را پیشنهاد می‌دهید؟ چند نمونه از پاسخ اولیا به پرسش­نامه نظرخواهی، چنین بود: نصب فعالیت‌های دانش‌آموزان روی دیوار، یادداشت نتایج فعالیت کلاسی دانش‌آموزان در دفتر فعالیت ریاضی آنان. علاوه بر این، یک پرسش­نامه بازپاسخ دیگر نیز، ویژه همکاران شاغل در آموزشگاه، طراحی نموده و در اختیار ایشان قرار دادم.(سؤالات این پرسش­نامه، چنین بود: 1.      چگونه می‌توان وسایل کمک آموزشی را برای دانش‌آموزان پایه دوم جذاب نمود؟ 2.      به نظر شما چگونه می‌توان نگرش منفی دانش‌آموزان را نسبت به یادگیری درس ریاضی از بین برد؟ نمونه­ای از پاسخ همکاران به پرسش­نامه، چنین بود: ساخت وسایل کمک آموزشی توسط دانش‌آموزان، استفاده از فعالیت‌ها و تکالیف عملکردی، استفاده از روش بارش فکری در تدریس برخی از مفاهیم ریاضی.

د. مطالعه        با چند تن از اساتید محترم در مورد چگونگی علاقه­مند­کردن دانش‌آموزان به درس ریاضی، مشورت نمودم و ایشان کتاب‌هایی در این زمینه، معرفی کردند. پس از تهیه و مطالعه­ی کتاب‌های مورد نظر، نکاتی که به نظرم مناسب و مفید بود را یادداشت نموده که در راه­حل‌های پیشنهادی به آن‌ها اشاره می گردد.  

    ادبیات موضوع   برخی از آثار صاحب نظران و پژوهشگران را در رابطه با درس ریاضی شناسایی نموده و با در نظر گرفتن هدف خاص پژوهش خود، آن‌ها را بررسی، تحلیل و نقد نمودم تا در راستای پژوهش حاضر، از آن‌ها استفاده نمایم. بر این اساس، نتایج بررسی و مطالعات خود را در خصوص پیشینه و یافته‌های دیگران، در دو بخش نظری و عملی ارائه نموده­ام. 

 الف: پیشینه نظری ضرورت نیاز افراد به ریاضی بر همه­ی ما آشکار وغیر قابل انکار است. در بین مؤلفان و نویسندگان نیز، فراوانند  کسانی که در خصوص ضرورت یادگیری مفاهیم ریاضی و کاربرد آن در زندگی، مطالب ارزشمندی را به رشته­ی تحریر درآورده­اند، که در زیر به برخی از آنان اشاره می‌گردد: 

مبینی(1380) تأکید زیادی بر نظم و دقّت دارد. وی در کتاب خود تحت عنوان «آموزش ریاضیات قبل از دبستان» چنین بیان داشته است که با تدریس ریاضیات به شناخت توانایی‌ها، استعدادها و علایق، همراه با سعی در جهت رشد و پرورش آن‌ها دست خواهیم یافت. رشد و پرورش این توانایی‌ها، قطعاً با پرورش نظم و دقّت آغاز خواهد شد؛ نظم و دقّت در توجه به اطراف، نظم و دقّت در شنیدن، نظم و دقّت در دیدن، در گفتار و رفتار، در اجرای بازی‌ها و مسئولیت‌ها، تصمیم گیری‌ها، نظم و دقّت در توانایی حل مسائل روزمره.

پس از مطالعه­­ی کتابی با عنوان «آموزش ریاضی به کودکان دبستانی با روش کشورهای پیشرفته» تألیف شده توسط صفوی (1389) دریافتم که وی بر روش­های تدریس تأکید دارد و در ضمن پرداختن به تحولات جدید در یادگیری ریاضیات و دیدگاه‌های گوناگون در زمینه­ی آموزش آن، به این نتیجه رسیده است که آموزش ریاضیات در مدارس ایران از نظر محتوا و مقوله‌های ریاضی با کشورهای مورد مطالعه، تفاوت عمده­ای ندارد. به این معنی که، اغلب مطالبی که در کتاب‌های ریاضی کشور‌های پیشرفته گنجانده شده­اند، در کتاب‌های درسی ریاضی ایران نیز وجود دارند. اما، کتاب‌های درس ریاضی کشور‌های پیشرفته از حیث انتخاب هدف، رویکرد، راهبردها و روش‌ها و فنون آموزش ریاضیات از کتاب‌های ریاضی ایران بسیار غنی­تر و پیشرفته­تر هستند.   

ب. پیشینه ی عملی: در این بخش به برخی از عناوین، یافته‌ها و نتایج پژوهش‌های در عمل اشاره می‌گردد. با توجه به این نکته، که اهمیت دادن دانش­آموزان به درس ریاضی و داشتن نگرش مثبت نسبت به فعالیت­های آن منجر به افزایش اعتماد به نفس، افزایش همکاری­های اجتماعی و خلاقیّت در آن­ها می­شود، توجه بسیاری از آموزگاران به این امر مهم جلب شده است، به طوری که این موضوع را مورد تحقیق و پژوهش قرار داده­اند.       آریافر(1380) در پژوهشی میدانی تحت عنوان «تحول شناختی و عملکرد ریاضی دانش­آموزان دبستانی» که جامعه­ی آماری آن 80 نفر(40دختر و 40 پسر) از دانش­آموزان پایه­های سوم تا پنجم ابتدایی مناطق 19گانه­ی شهر تهران بوده است، پس از بحث در خصوص اهمیت یادگیری مفاهیم ریاضی و بررسی نظریه­های مختلف، به نتایج ارزشمندی دست یافت. وی اظهار داشت: با توجه به این که دانش­آموزان دوره­ی ابتدایی در مرحله ی عملیات عینی قرار دارند، لازم است در این دوره به آموزش همراه با فعالیت و عمل با اشیا و پدیده­ها اهمیت داده شود. در این صورت، دانش­آموزان در برخورد عینی با مسائل، می توانند آن­ها را حل کنند و در نهایت، پس از تکرار و تمرین، فرمول­ها و راه­حل­های ریاضی را بازآفرینی نمایند.       

ابراهیمی زرندی(1385) پژوهشی با عنوان «راه­کارهای افزایش علاقه به درس ریاضی در پایه پنجم دبستان پسرانه شاهد استان کرمان» انجام داده است. وی پس از اجرای راه­کارهای مختلف از قبیل: استفاده از فناوری­های جدید، بازی­های مختلف، استفاده از روش­های فعال تدریس، گروه­بندی فراگیران، آموزش تلفیقی ریاضی با دروس دیگر و استفاده از تشویق، توانست علاوه بر علاقه­مندی دانش­آموزان یاد شده به درس ریاضی، میانگین نمرات امتحانی آنان را نیز افزایش دهد.  اغلب راه­کارهای ایشان در مدارس مختلف قابل اجرا بود. ولی استفاده از فناوری جدید که به رسانه­های مختلفی نیاز داشته و تهیه آن، برای بعضی مدارس امکان پذیر نمی باشد، قابل اجرا نبود. در آموزشگاه ما نیز، رسانه­های  مورد نظر وجود نداشت. ولی بقیه راه­حل­ها را، با اندکی تغییر و با مطالعه­ی کتاب­های مختلف می توان اجرا نمود.  

  اهداف تحقیق آموختن ریاضیات یک فرایند اجتماعی است و از طریق آن، دانش‌آموزان با همکاری یکدیگر و به طور گروهی دانش و مهارت‌های ریاضی خود را می‌سازند و فرصت‌های یادگیری نیز از راه گفتگوی جمعی، توضیح، توجیه و مذاکره درباره ی معنا و مفهوم، پدید می‌آید، (صفوی، 1389،ص20) بر این اساس، هدف کلی از پرداختن به این پژوهش، افزایش علاقه­مندی دانش‌آموزان به انجام فعالیت‌های درس ریاضی بوده است.

راه حل‌های پیشنهادی    پس از گردآوری داده­های لازم از طریق مطالعه کتاب‌ها، مجلات و تحقیقات انجام شده، پرسش­نامه­ها، مصاحبه با دانش­آموزان و مشاهده­ی کلاس همکاران، به تجزیه و تحلیل آن‌ها پرداخته، ضمن تبادل تجربه با همکاران به راه حل­های پیشنهادی زیر دست یافتم:

 1.   پرورش دقّت و تقویت حافظه دیداری و شنیداری      

میرزا بیگی (1389) معتقد است تا چیزی را خوب نبینیم نمی­توانیم به خاطر آوریم، پس باید در ابتدا خوب دیدن را آموزش دهیم. برای خوب دیدن و خوب شنیدن، حضور ذهنی کامل و کنجکاوی لازم است. تمرکز حواس، ذاتی یا ارثی نیست بلکه اکتسابی بوده و هر فردی می­تواند دارای تمرکز و دقت باشد، فقط باید راه و روش آن را یاد بگیرد، به کار ببرد و این مهم اتفاق نمی­افتد مگر آن که راه­کارهای لازم جهت پرورش دقّت و تمرکز پیش­روی فرد قرار گیرد.

 2.   اجرای بازی­های تمرینی هدفدار  

فضلی­خانی(1386) معتقد است که در بازی، روابط اجتماعی دانش­آموزان، مشارکت پذیری، اعتماد و روحیه­ی تعاون تقویت می­شود. بازی، رشد فرآیندهای یادگیری هم­چون مشاهده، تجربه آموزی، حل مسأله و خلاقیت را در دانش­آموزان تقویت می­کند و مهمتر از همه، یادگیری را برای دانش‌آموزان لذّت­بخش می­سازد. رضوانی(1387)  و ابراهیمی(1385) نیز، چنین تجربه­ای را کسب کرده بودند که، اجرای بازی­های تخصصی، تأثیر بسزایی در میزان یادگیری درس ریاضی دانش آموزان دارد.

  3.   ایجاد شادی و نشاط در زنگ ریاضی

فضلی­خانی(1386) معتقد است که لازمه­ی هر شروعی، ایجاد ارتباط مطلوب و فضاسازی است. نقطه شروع به هنرمندی خاص نیاز دارد تا انگیزه­ای توأم با هدفمندی و نشاط در دانش­آموزان به وجود آورد. وی با اقتباس از بهار الانوار می گوید: «هنگامی که دل­ها نشاط یافتند، علم و کمال را در آن­ها به ودیعه بگذارید و هرگاه از نشاط تهی و گریزان شدند، آن­ها را وداع کنید؛ زیرا دل­ها در چنین حالتی آماده­ی فراگیری علم نیستند.» عزیزخانی(1388) نیز پس از انجام پژوهش خود، به این نتیجه رسیده بود که با ایجاد محیط شاد، می­توان علاقه­مندی دانش­آموزان را به درس ریاضی، افزایش داد.

۴. استفاده از طرح­های ابتکاری جهت پرورش خلاقیت دانش­آموزان در دروس ریاضی     

کفاشی(1382) در نتایج حاصل از تحقیق خود، بر این عقیده است که، پرورش استعدادهای درخشان و خلّاق در هر دوره ای از تاریخ، هدف مدارس بوده است. چرا که افراد خلّاق کسانی هستند که پیشرفت‌های عظیم علوم گوناگون مدیون کوشش‌های آن‌هاست و آن‌ها هستند که پیشرفت تمدن را در همه­ی جوامع بشری به عهده دارند. برای آن که بتوانیم قدرت تصور دانش‌آموزان را پرورش دهیم و تصاویر مثبتی از آینده ی خلّاق داشته باشیم، باید خلّاقیّت آن‌ها را پرورش دهیم.

بر این اساس و به منظور پرورش خلّاقیّت وافزایش توانایی حل مسئله در دانش‌آموزان، فعالیت­های زیر را که حاصل تجربیات خود در سال­های قبل می باشد، را پیشنهاد نمودم: 21-1. تنظیم یک شبکه­ی تلویزیونی ویژه­ی کلاس دوم نسترن     جهت پرورش خلّاقیّت و افزایش علاقه‌مندی دانش‌آموزان به شرکت در انجام فعالیت‌های ریاضی، شبکه­ی  تلویزیونی تنظیم شود، تا از طریق آن بتوانند، علاوه بر ایفای نقش، گزارش کوتاهی در مورد چگونگی انجام  فعالیت‌ها، دانستی‌های ریاضی مورد علاقه­ی خود، زندگی­نامه­ی دانشمندان بخصوص ریاضی­دانان را برای دوستان خود ارائه دهند.    21-2. تشکیل انجمن کودکان ریاضی دان به منظور پرورش دقّت، خلاقیّت و ایجاد انگیزه و علاقه­ی بیش­تر دانش­آموزان نسبت به انجام صحیح فعالیت­ها، انجمنی تشکیل شود تا علاوه بر نظارت و کنترل فعالیت دانش­آموزان دیگر، گاهی طراح چند سؤال و حتی تعیین کننده­ی نوع فعالیت‌ها و تکالیف ریاضی نیز باشند. اعضای این انجمن می­توانند جهت آموزش به دوستان شان، معلم افتخاری شوند. البته قبل از انتخاب اعضای انجمن، قراردادی با شاخص‌های معین تنظیم نموده تا آنان با وظایف خود آشنا شوند.   

  انتخاب راه حل‌ها       

انتخاب چندین راه حل از میان راه حل­های پیشنهادی گوناگون، نیاز به دقّت خاصی داشت. از این رو، به جا و شایسته دیدم، قبل از انتخاب راه حل­ها، بار دیگر اهداف آموزش ریاضی دوره­ی ابتدایی را بررسی کنم. بدون شک، میزان موفقیت و تغییری که در وضعیت موجود حاصل می­شد، بستگی به قدرت و توان اثربخشی راه حل­ها داشت. بر این اساس، با دقّت و توجّه به اهداف آموزش ریاضی دوره ابتدایی از میان راه حل­های پیشنهادی، برخی از آن­ها را انتخاب نمودم. قابل ذکر است، بعضی از راه حل ها که با یکدیگر مرتبط بودند را، در هم ادغام کرده و در قالب یک راه حل ارائه نمودم. هم چنین، در بطن هر کدام از راه حل­های زیر، یک یا چند هدف آموزش ریاضی نهفته شده بود و انجام آن­ها نیز، ترتیب زمانی نداشت. چرا که هر کدام به نوعی به یکدیگر مرتبط و در هم تنیده شده بودند. راه حل های انتخابی به شرح زیر است:

 1.       تنظیم جدولی به منظور ارزش­یابی تشخیصی، تعیین روش تدریس، ارزش­یابی تکوینی و ...؛

 2.       تنظیم فرم ارزش­یابی فعالیت‌های عملکردی دانش‌آموزان در درس ریاضی جهت اطلاع رسانی به اولیا؛

 3.       تشویق ژتونی جهت ایجاد انگیزه و لذّت درونی از انجام فعالیت های ریاضی ؛

 4.       تشکیل انجمن کودکان ریاضی­دان جهت ایجاد خلاقیّت و خود پنداره ی مثبت در دانش آموزان؛

 5.       تبدیل کلاس ریاضی به کارگاه علمی- عملی ریاضی جهت ایجاد توانایی درک محتوای ریاضی و انجام فعالیت‌های زیر:

 5-1.      ساخت وسایل کمک آموزشی توسط دانش‌آموزان به منظور کاربرد مهارت ها و مفاهیم آموخته شده؛

 5-2.   ارائه­ی فعالیت‌های عملکردی و تکالیف براساس تفاوت‌های فردی، نیازها و علایق دانش‌آموزان جهت پرورش ذهن خلاق و مبتکر، توانایی برآورد راه حل مسائل روزمره و آموزش ریاضی مورد نظر در رابطه با سایر دروس 5-3.   ارزش یابی فعالیت‌ها به روش لایه ای ( خود سنجی، همسال سنجی و والدین سنجی) همراه با ارائه­ی بازخورد­های مناسب به منظور توانایی درست اندیشیدن و تقویت روحیه­ی انتقاد پذیری؛

 5-4.   انجام بازی‌های تمرینی هدفدار به منظور پرورش دقت و تقویت حافظه ی دیداری و شنیداری فراگیران وایجاد نشاط در آن­ها؛

 5-5.       تنظیم شبکه ی تلویزیونی ویژه کودکان ریاضی دان، جهت پرورش ذهن خلاق و آزاد و تقویت مهارت ارتباط با دیگران؛

 5-6.   برگزاری نمایشگاه از فعالیت‌های عملکردی و وسایل دست ساز توسط دانش‌آموزان، به منظور ایجاد علاقه به ساخت وسایل دست ساز، هم­چنین ایجاد توانایی در انجام محاسبات ذهنی و تخمینی در حد نیاز.   

  اعتبار بخشی به راه حل‌ها      در این مرحله برای این که یافته­های تحقیق عملی، دارای اعتبار باشد ضرورت داشت، افرادی با صلاحیت، آن را ارزیابی کنند. جهت کسب اعتبار و اطمینان در خصوص اجرا و اثر بخشی راه­حل­های انتخاب شده، گروهی که شامل: مدیر محترمه آموزشگاه، همکاران همپایه (سه نفر) و سرگروه آموزشی درس ریاضی گروه­های آموزشی اداره آموزش و پرورش ناحیه2 قم را، به عنوان ناظر و منتقد پژوهش خود انتخاب نموده، تا از ابتدا همراه با پیشرفت طرح، از نظرات و نقادی آنان بهره مند گردم. معیارهای اعتباریابی این پژوهش به شرح زیر بوده است: روشن و قابل فهم بودن راه حل­های انتخابی؛قابل اجرا و عملیاتی بودن راه حل­ها؛ پژوهشی و کاربردی بودن فعالیت­ها ؛انگیزشی و خوشایند بودن راه حل­ها برای دانش­آموزان پایه دوم دبستان و اولیای آنان؛ ابتکاری بودن بعضی از راه حل­های انتخابی؛   6ـ پیش بینی اثر بخش بودن راه حل­های انتخابی ؛ متناسب بودن راه حل­ها با دوره­ی سنی دانش­آموزان و استفاده از نظرات همکاران.       به لطف الهی و با توجه به دلایل فوق، راه­حل­های انتخابی به میزان بالایی مورد تأیید اساتید فن، همکاران گرامی و مدیر محترمه آموزشگاه قرار گرفت. بنابراین با اطمینان بیش­تر توانستم راه حل­های انتخابی را به مرحله­ی اجرا درآورم.    

 اجرای راه حل­های انتخابی اجرای راه­حل­ها، مهم­ترین بخش یک اقدام پژوهی می­باشد. همه­ی تلاش­ها و زحمات اقدام پژوه بستگی به اجرای راه­حل‌های مؤثر دارد. از آن­جا که اجرای راه­کار­ها در این نوع از تحقیق، نیازمند توجّه بسیار بود، بر آن شدم تا تک تک راه­حل­ها را، با دقّت نظر فراوان، به اجرا درآورم که گزارش آن به شرح زیر می­باشد:

 1.  تنظیم جدولی به منظور ارزشیابی تشخیصی، تعیین روش تدریس و غیره  

به منظور آمادگی برای انجام هر فعالیت از تدریس تا تمرین، جدولی را تنظیم کرده (پیوست شماره35) و به همکارانم در پایه‌های دیگر ارائه نمودم، ایشان نیز از این جدول استقبال کردند، سپس با اندکی تغییر، آن را چاپ کرده و قبل از هر فعالیتی، ابتدا جدول مذکور را تکمیل می‌نمودم، بعد با آگاهی و آمادگی کامل در کلاس حاضر می‌شدم. با استفاده از جدول یاد شده، روش تدریس متناسب با هدف و مفهوم مورد نظر، نکات مورد نظر در ارزشیابی تشخیصی و هم­چنین، نقطه­ی شروع تدریس را مشخص می‌نمودم. برای تدریس هر مفهوم، از روش خاصی استفاده می‌کردم، مثلاً: برای معرفی متر و سانتی متر، روش بارش فکری و داستان گویی را به کار می بردم.       ( مریم با دستش، پای خود را اندازه گرفته و از مادر خواسته که یک جفت کفش به اندازه ی یک وجب و چهار انگشت برای او خریداری کند و مادر نیز در بازار یک کفش زیبا دید و با دست خود آن را اندازه گرفت و برای مریم خرید. ولی وقتی به خانه آمد و مریم کفش را پوشید، دیدند که ای وای! کفش چقدر بزرگ تر از پای مریم است و ... ماجراهایی که اتفاق افتاده را تعریف کرده و از آن ها می خواستم فکر کنند و علت این اتفاق را بیابند.  هم چنین نظر بدهند، برای این که این اتفاق، تکرار نشود، چه باید کرد؟) برای حل مسأله‌های جمع و تفریق از روش سفر خیالی، کشیدن نقاشی و بارش فکری( مثلاً: یک جمع یا تفریق را روی تخته کلاس می نوشتم،    دانش آموزان در گروه مشورت کرده و مسأله ای متناسب با آن را روی ورق می نوشتند.) برای تدریس جمع و تفریق روی محور اعداد، از روش داستان گویی(خرگوش بازیگوش که می خواست، به مهمانی برود ولی وسط راه یادش آمد، هدیه ای که برای دوستش خریده بود، را در مغازه ی فروشنده جاگذاشته و حالا باید برگردد و هدیه را بیاورد و داستان های مشابه به این داستان، برای جمع و تفریق روی محور اعداد بیان می­کردم.) یا برای تدریس مفهوم پول و ارزش آن، از روش ایفای نقش استفاده نمودم. البته برای تعیین روش‌های مورد نیاز، از کتاب روش تدریس فعال و اکتشافی، نوشته­ی آقای منوچهر فضلی­خانی، هم­چنین از نظرات و پیشنهادات همکاران گرامی، بسیار بهره­مند شدم. در این قسمت به دو نمونه از روش‌های اجرا شده، اشاره می‌نمایم:

 1-1.   استفاده از روش ایفای نقش توسط دانش‌آموزان     

برای تسهیل و تسریع یادگیری بعضی از مفاهیم ریاضی، از روش ایفای نقش استفاده می­نمودم. مثلاً: برای مفهوم پول و ارزش آن؛ نمایش فروشنده­ی مهربان به اجرا درآمد.(پیوست شماره2) بدین صورت که در مورد پول و ارزش آن توضیح کوتاهی ارائه داده، سپس از دانش‌آموزان خواستم هر چه در مورد پول و ارزش آن می‌دانند بگویند. در پایان جلسه از دانش­آموزان خواستم، اگر پول کشورهای دیگر را دارند به کلاس آورده و به دوستان خود نشان دهند.(پیوست شماره3) برای اجرای نمایش نیز، دو نفر داوطلب، به عنوان بازیگر انتخاب ­شدند و پس از مشورت کوتاهی با یکدیگر، نمایش خود را به اجرا درآوردند. به این صورت که، یکی از دانش آموزان نقش فروشنده و دیگری نقش خریدار را اجرا کردند. فروشنده، تعدادی گل سر و پاک کن و مداد با قیمت های مختلف روی میز چیده بود و خریدار با توجه به مقدار پولی که داشت، خرید می­کرد. بعد از تشویق توسط دوستان­شان، داوطلبین دیگری انتخاب می شدند. علاوه بر اجرای نمایش، جهت یادگیری بعضی از مفاهیم مانند، مفهوم پول و ارزش آن، جمع و تفریق روی محور اعداد و چند مورد دیگر. سعی می­کردم، هر بار یک گروه را برای اجرای نمایش و یک نفر را جهت اجرای پانتومیم، انتخاب کنم تا از این  طریق، فرصت ایفای نقش، تعمیق یادگیری و ارتباط اجتماعی، برای همه­ی دانش­آموزان به طور یکسان فراهم شود. هم­چنین، هنگام اجرای نمایش و پانتومیم، در صورت نیاز، آن ها را راهنمایی می­کردم. در ابتدای اجرای این راه‌کار، دانش­آموزان، هنگام خرید دچار مشکل می­شدند، ولی مدتی بعد از آن، مشاهده می­کردم، راحت­تر از قبل خرید می­کنند. در یکی از جلسات، هنگام اجرای نمایش، از همکار گرامی خانم قاسمی، آموزگار پایه اول درخواست نمودم تا به کلاس ما آمده و نمایش دانش­آموزان را ببینند و در مورد چگونگی اجرای این روش، نظر خود را ارائه نمایند. نظر ایشان این بود که از لوازم مختلف با  قیمت های متفاوت استفاده شود، تا دانش آموزان خرید کردن با واحد پول در ارزش­های مختلف را یاد بگیرند. با توجه به نظر همکار گرامی، در اجرای نمایش، وسایل مختلفی مانند:گل سر(با قیمت کم­تر) و جامدادی و بسته­های مداد رنگی (با قیمت بیش­تر)، در اختیار دانش­آموزان قرار می­دادم یا خودشان می­آوردند.) هم چنین، در یکی از جلسات که دانش­آموزان، پانتومیم اجرا می­کردند، از خانم امامقلی، آموزگار پایه دوم، درخواست نمودم تا به کلاس ما تشریف آورده و از اجرای پانتومیم توسط دانش­آموزان دیدن کنند و نظرات ارزنده­ی خود را ارائه نمایند. ایشان بعد از تماشای این فعالیت، ابراز داشتندکه این نوع ایفای نقش، بسیار جالب بوده و تا به حال چنین روشی را ندیده بودند و تصمیم گرفتند این روش را، در کلاس خود نیز اجرا کنند. در فرایند اجرای این راه حل مشکلی نبود و با استقبال خوب دانش آموزان رو به رو شد.

توصیف وضع مطلوب (شواهد2) همانطور که در بخش توصیف وضع موجود اشاره شد، دانش­آموزان پایه دوم دبستان تربیت اسلامی، در اوایل سال تحصیلی 89-90 علاقه­ای به درس ریاضی و فعالیت­های مربوط به آن نداشتند و این امر تأثیر منفی در نتایج ارزیابی درس یاد شده گذاشته بود. اما در این قسمت یعنی وضع مطلوب که مربوط به پایان سال تحصیلی یاد شده و پس از اجرای راه­حل­ها می­باشد، نتایج حاصله در قالب شاخص‌هاي کيفي و کمي به شرح زیر ارائه می­گردد:

الف. شاخص‌های کیفی وضع مطلوب در اواخر سال تحصیلی 89-90 با بررسی یادداشت‌های روزانه­ی خود، مشاهده­ی فعالیت‌های عملکردی دانش‌آموزان و بررسی آزمون­های مداد­ـ­کاغذی در ماه­های دی، اسفند و اردیبهشت، جمع بندی پاسخ دانش­آموزان به سوالات مصاحبه، بررسی پاسخ اولیا به سؤالات پرسش­نامه­ی نظرسنجی در مورد چگونگی انجام فعالیت ها وتکالیف ریاضی دانش آموزان و پیشرفت درس یادشده، پس از احرای طرح (پیوست شماره 37)، بررسی بازخورد چند تن از همکاران، هنگام بازدید از پوشه­ی­کار ریاضی و فعالیت­های عملکردی دانش­آموزان (پیوست شماره 38)، هم چنین بررسی نظر چند تن از همکاران، در مورد فعالیت های دانش آموزان، هنگام بازدید از نمایشگاه(پیوست شماره 39) و بررسی بازخورد مدیر محترمه آموزشگاه بعد از بازدید از کلاس، پوشه کار ریاضی، فعالیت ها و آزمون های مداد- کاغذی درس مورد نظر(پیوست شماره 40) ملاحظه گردید که: 1. نتایج آزمون مداد ـ کاغذی قابل قبول بوده و نشانگر پیشرفت بسیارخوب دانش­آموزان در درس ریاضی می­باشد. 2. دانش­آموزان در انجام تکالیف ریاضی دقت لازم را دارند. 3. به درس ریاضی و فعالیت­های آن علاقه­ی وافری نشان می­دهند. 4. از نتایج آزمون مداد ـ کاغذی راضی هستند. 5. فعالیت­های عملکردی را به دقت انجام می­دهند. 6. بیش­تر دانش‌آموزان،تکالیف ریاضی را بدون کمک گرفتن از اولیا انجام می­دهند. 7. تا حدودی با زندگی ریاضی­دانان آشنا هستند. 8. دفتر ثبت فعالیت­های خود را، تمیز و مرتب نگه داشته­اند. 9. به ساخت وسایل کمک آموزشی مربوط به درس ریاضی علاقه زیادی نشان می­دهند. 10. با روحیه­ی شاد، در کارگاه علمی- عملی ریاضی حاضر می­شوند. 11. اولیای دانش­آموزان از پیشرفت درس ریاضی آنان ابراز خرسندی می­کنند. 12. با کاربرد ریاضی در زندگی تا حدودی زیادی آشنا هستند. 13. در انجام فعالیت­ها و تکالیف ریاضی، ایده­های نو ارائه می­دهند. 14. هنگام انجام فعالیت­های ریاضی به یکدیگر کمک می­کنند.

ب. شاخص‌های کمّی وضع مطلوب برای تعیین وضع مطلوب از اعداد و ارقام نیز استفاده شد که در این قسمت در قالب شاخص‌های کمّی به شرح زیر ارائه می‌گردد: س از بررسی پاسخ دانش­آموزان به سوالات مصاحبه و بررسی یادداشت‌های روزانه خودم در طول زمان اجرای طرح و با استفاده از روش مشاهده ی باز، از فعالیت‌های دانش‌آموزان، به افزایش علاقه­مندی آنان به درس ریاضی و ارتقای سطح ارزیابی فراگیران در درس یاد شده پی بردم. زیرا از مجموع 26 نفر دانش­آموزان کلاس، پس از مصاحبه با آنان معلوم شد10 نفر علاقه­مند به یادگیری مفاهیم ریاضی شده­اند. سؤالات مصاحبه چنین بود: 1. آیا دوست دارید در وقت آزاد دانستنی‌های ریاضی بخوانیم؟ 2. آیا موافقید در وقت­های اضافی، مفاهیم ریاضی را بررسی و تمرین کنیم؟ هم­چنین، با مشاهده­ی فعالیت­های عملکردی فراگیران در درس ریاضی و بررسی چک لیست مربوطه، مشخص شد که از 26 نفر دانش­آموزانم،20 نفر علاقه­مند به انجام فعالیت­های عملکردی هستند و با دقت فعالیت­های مذکور را انجام می­دهند. البته بقیه دانش­آموزان نیز علاقه­مند شده­اند ولی در انجام بعضی از فعالیت­ها کمی بی­دقتی می­کنند. در این راستا، با بررسی پاسخ اولیا به پرسش­نامه­ی نظر سنجی( پیوست شماره 37) نیز دریافتم که از مجموع26 نفر دانش­آموزانم، 13 نفر در منزل، بدون کمک اولیای خود تکالیف شان را  انجام می‌دهند. البته اغلب شاگردان خودشان تکالیف منزل را انجام می­دهند ولی این 13 نفر بدون هیچ گونه کمکی، تکالیف و فعالیت­های منزل را به خوبی و با دقت انجام می­دهند. علاوه بر این، با بررسی پوشه­ی کار فراگیران توسط چند تن از همکاران و مشاهده­ی فعالیت­های انجام  شده، آنان چنین اظهار داشتند که دانش­آموزان با علاقه فعالیت­ها را انجام داده­اند. این امر، علاوه بر افزایش علاقه­ی آنها به درس ریاضی، بیانگر یادگیری عمیق فراگیران در درس یاد شده، نیز می­باشد.         

نتایج حاصل از انجام پژوهش حاضر  

 در پایان می‌توان چنین نتیجه گرفت، که: تنوع روش‌های تدریس و نوع فعالیت‌های متناسب با هدف هر درس، در ایجاد علاقه­مندی دانش آموزان به انجام فعالیت­های ریاضی تأثیر بسزایی دارد. همان طور­که در اجرای راه کارها اشاره شد، هریک از پژوهشگران، راه کارهایی را جهت رسیدن به هدف مورد نظر اجرا کرده بودند و به نتایج مطلوبی دست یافته بودند. هم چون آقایی(1388) در پژوهش خود به این نتیجه رسیده بود که توجه به تفاوت‌های فردی و استفاده از تمامی امکانات موجود، در حل مشکلات دانش­آموزان مؤثر می­باشد، من نیز پس از اجرای طرح، به این نتیجه دست یافتم که برای ارائه­ی تکالیف و فعالیت‌های عملکردی به دانش‌آموزان، علاوه بر توجه به تفاوت‌های فردی، در نظر گرفتن نیازها و علایق آنان نیز، تأثیر زیادی در علاقه­مند نمودن فراگیران به درس ریاضی و انجام فعالیت­های آن دارد.                                                               

 

خدایا چنان کن سرانجام کار تو خشنود باشی و ما رستگار

موفق و سلامت باشید التماس دعا

اعظم زارع


برچسب‌ها: اقدام پژوهی, ریاضی
[ دوشنبه بیست و نهم خرداد 1391 ] [ 20:9 ] [ زارع ]
.: Weblog Themes By Pichak :.

درباره وبلاگ

با سلام و عرض ادب خدمت دوستان عزیز و همکاران خوبم. با توجه به درخواست مکرر برخی از بزرگواران جهت تبادل تجربه و بررسی پژوهش ها, آدرس ایمل خود را ارائه می نمایم: z.zare33@yahoo.com
امکانات وب



استخاره آنلاین با قرآن کریم